مقدمه :

نقش غذا در زنجیره های غذایی گوناگون و ارتباط متقابل بین موجودات زنده و محیط ( اکولوژی ) بر کسی پوشیده نیست .لازم به ذکر است بر طبق آمار محصولات فرعی و پس مانده های محصولات زراعی 12 میلیون تن و محصولات فرعی باغی 5/2 میلیون تن در سال برآورد شده است. این پس مانده های زراعی و باغی معمولا 50 % انرژی و 30-25 در صد پروتئین گیاهان را دارا می باشند که ما را به استفاده از این منابع بالقوه بر طبق شرایط منطقه ای و اقتصادی نمودن روشهای جمع آوری ، عمل آوری و ذخیره سازی جهت تولید خوراک دام، ترغیب و تشویق می نمایند. انسان به دلیل محدودیت دستگاه گوارش خود نمی تواند از غذاهای حاوی فیبر زیاد و مواد مغذی موجود در همه غذاها به صورت مناسب استفاده نماید ولی نشخوار کنندگان به کمک میکرو ارگانیسم های موجود در دستگاه گوارش خود می توانند از این غذا ها جهت تولیدات دامی نظیر گوشت ، شیر  و تولید انرژی و پروتئین برای انسان استفاده نمایند.

ضایعات یا پس مانده ها (Wastage & Residules):

پس مانده غذای انسان یا حیوان و چیزی که از هر ماده مخصوصی باقی می ماند و بطرر معمول به پس مانده های حاصل از زراعت و باغداری محصولات فرعی (by-product) گفته می شود که پس ار برداشت محصول اصلی باقی می ماند.

الف )ضایعات شهری و خانگی(Municipal Wastage):

علاوه بر مواد موجود در کانالهای فاضلاب و مسیر آب رودخانه ها، برگ درختان خزان دار و پلاستیک و لاستیکها و... به همراه زباله های خانگی که شامل ته سفره، کناره های نان، ساقه سبزیها(18% وزنی)، پوست میوه ها(12% وزنی) و مواد سلولزی نظیر کاغذ، مقوا و مواد فلزی نظیر قوطی های کنسرو وکمپوت و روغن نباتی و همچنین مواد شیشه ای و مواد لاستیکی و پلاستیکی می باشند که بر طبق الگوی مصرف هر شهر و یا روستا تولید زباله ها و کیفیت آنها فرق می کند.

 تولید زباله هر فرد 150 تا 170 کیلوگرم در سال می باشد و تقریبأ هر 5 تا 7 کیلوگرم زباله تر خانگی معادل یک کیلو گرم جو انرژی خام دارد(نیازمند بررسی بیشتری است). درصد ضایعات ناشی از پاک کردن گوشت 3/17درصد،شیر 8/13درصد، تخم مرغ18 درصد،آرد گندم 6 درصد، سیب زمینی 5/32درصد،سبزیها8/17درصد و میوه ها حدود 12درصد می باشد.کل ضایعات غذایی حاصل از فرآوری، پختن و بقایای خورده نشده اغذیه فروشی ها، رستورانها، مدارس شبانه روزی، بیمارستانها و ... حایز اهمیت بسیاری اند.

فضولات انسانی و زباله های تر خانگی خصوصأ در مناطق  پرجمعیت تولید مشکلات زیست محیطی کرده و یک روش استفاده منطقی از آنها تولید کود کمپوست به کمک فرآیند تخمیر توسط باکتریهای هوازی  و یا  ورمی کمپوست  و همچنین استفاده آز آنها جهت تغذیه دام است. عمل آوری مناسب همراه با رعایت اصول بهداشت و در نظر داشتن ارزش اقتصادی روش مورد استفاده برای تولید کود گیاهی یا خوراک دامی ضروری می باشد. مثلأ قابلیت هضم کاغذ روزنامه 30درصد، مقوای کارتن 40 تا 60درصد، و کاغذهای مرغوب در حدود 98 درصد در گاو می باشد و حد مجاز مصرف آنها کمتر از 12درصد جهت تغذیه دامها می باشد.طرح تفکیک زباله های تر و خشک (شیشه وکاغذ) از مبدأ در چند استان کشور توسط سازمان بازیافت شهرداری انجام شده است و در حال اجراء می باشد. اگر این ضایعات  بازیافت نشوند خصوصأ در جوامع شهری و روستایی تولید آلودگی و مشکلات زیست محیطی جدی خواهند نمود و در طولانی مدت برای سلامتی مردم خطرات جدی را به دنبال خواهند داشت.

ب) ضایعات صنعتی(Industrial Wastage):

این ضایعات عمدتأ شامل ترکیبات پترو شیمیایی(نظیر آلکان ها، اتانول و متانول جهت تولید پروتئین تک سلولی) و ترکیبات لیگنوسلولزی اند که در بخش صنعت و کشاورزی کاربرد زیادی دارند.

پ)پس مانده های زراعی یا محصولات فرعی کشاورزی:(Crop Residues and Agro by-product)

که اغلب آنها را به نام محصولات جانبی یا فرعی غذایی برای تولید خوراک دام  می شناسند. در سراسر دنیا مواد خوراکی بسیار متنوعی به عنوان خوراک دام استفاده می شوند ، تقریبا بیش از دوهزار محصول مختلف برای خوراک دام مشخص شده است. البته غده ها و ریشه ها و فرآورده های فرعی دیگر ( انواع سبوس ، کنجاله ها و ... ) را نیز می توان به عنوان خوراک دام استفاده نمود . این مواد به عنوان محصولات جانبی یا فرعی درجیره غذایی دامها مورد استفاده قرار می گیرند.

این محصولات شامل علوفه و مواد متراکم است که به عنوان محصول فرعی حاصل از عمل آوری گیاه ، حیوان و کارخانه های مواد غذایی  به دست می آیند و به آنها ضایعات جانبی نیز می گویند . این محصولات جانبی عمدتا دارای سه منشا گیاهی ، حیوانی و معدنی اند .

در هر شرایطی با تولید محصولات زراعی و باغی مورد استفاده انسان تقریبا یک ونیم تا سه برابر وزن محصول اصلی، تولید فرآورده های فرعی خواهیم داشت که به صورت بالقوه دارای مقادیر زیادی از مواد مغذی ارزشمند می باشند .

محصولات فرعی زراعی و باغی :

عمدتأ شامل مواد خشبی ( الیافی ) گیاهان زراعی  بعد از برداشت ( گندم ، ذرت ، برنج ، جو و ... ) و شاخه های هرس شده باغات میوه و غیره می باشند .  کاه و پوشال و كلش و ساقه گیاهان با مواد الیافی بیش از 18%  فیبر خام یا 35% دیواره سلولی  نظیر چوب ذرت ، پوسته ها ، باگاس نیشکر ، پوست تخم پنبه و ... نیز به عنوان محصولات فرعی شناخته می شوند.  این مواد خوراکی عمدتأ به تنهایی قابلیت مصرف ، قابلیت هضم و جذب در دستگاه گوارش به خوبی مواد معمولی را ندارند ولی به صورت بالقوه دارای مواد مغذی می باشند که می توانند به عنوان مواد کمکی در فرموله کردن جیره های غذایی و کاهش هزینه های خوراک دام به کار روند . محصولات فرعی زراعی و باغی در منطقه بر اساس شرایط آب و هوایی و نوع خاک و ... دارای ترکیبات مغذی مختلف بوده و شناختن نوع و مقدار ترکیبات شیمیایی موجود در این مواد از اصول اولیه کار جیره نویسی و تهیه فرمول غذایی مناسب برای خوراک دام می باشد

طبقه بندی انواع محصولات فرعی در خوراک دام :

 1-مواد متراکم انرژی دار گیاهی و حیوانی و میکربی:نظیر ضایعات نانوایی ؛ فرآورده های فرعی حاصل از تخمیر غلات نظیر جو ، ذرت و ... ملاس چغندر قند ، نیشکر و تفاله ها ، ریشه ها و غده ها و همچنین پودر چربی، دنبه، ضایعات چربی امعاء و احشاء و محوطه شکمی دام ها و طیور و چربی تک سلولی حاصل از میکرو ارگانیسم ها.

2- مواد متراکم پروتئینی  گیاهی و حیوانی و میکربی: مانند انواع کنجاله های دانه های روغنی نظیر سویا ، کتان ، کلزا ، آفتابگردان بعد از روغن کشی . علاوه بر آن  فرآورده های فرعی دامی نظیر پودر گوشت ، پودر خون و منابع تک سلولی ( باکتری ، مخمر ، قارچ ) و جلبکهای دریایی (آبی رنگ ) را می توان نام برد.

3-محصولات دیگر:

 پس چر غلات  و بقایای حاصل از محصولات جالیزی ( کدو ، خیار ، گوجه فرنگی ، هندوانه و ... ) و شاخ و برگ گیاهان خزان دار و شاخه های هرس شده  آنها  و همچنین بقایای میوه و سبزی و بسته بندی آنها که عموما دارای انرژی و پروتئین مناسبی برای دام می باشند جزء محصولات فرعی زراعی و باغی نیز به شمار می آیند.

 بر طبق تعریف دیگری پس مانده های کشاورزی و منابع طبیعی عمدتا شامل موادی اند که بعد از برداشت محصولات اصلی حاصل از زراعت ، باغداری ، جنگل ، صید و صیادی ، پرورش ماهی ، پرورش دام و طیور و حشرات و صنایع غذایی و غیر غذایی مربوطه بر جای می مانند . بعضی از این مواد که بالقوه دارای ارزش غذایی بالایی اند در قدیم مورد استفاده قرار نمی گرفتند ولی امروزه در حد بسیار زیادی توسط دامها مصرف می شوند مثل ملاس ، باگاس نیشکر ، تفاله چغندر و انواع کنجاله های روغنی. غذاهایی در قدیم بهتر استفاده می شدند نظیر کاه وكلش غلات که با دست برداشت می شد ولی امروزه با ورود کمباین حجم بزرگی از آن در مزرعه به جای می ماند و از دسترس خارج می شود . مقداری نیز از پس مانده ها کماکان به هدر می رود که بقایای دام و طیور و ماهی را می توان نام برد .

برنامه سوم : روشهای عمل آوری و افزایش ارزش غذایی محصولات کشاورزی

قابلیت هضم ساقه گیاه سبز از برگ آن  در بدن دام بیشتر است و به تدریج که گیاه به سن بلوغ و تولید  بذر می رسد این نسبت کاهش می یابد و میزان لیگنین که غیر قابل هضم است در آنها زیاد می شود. پس مانده های کشاورزی عمدتأ از مواد خشبی تشکیل می گردند که قسمت عمده آنها از کربوهیدراتهای ساختمانی ( یعنی سلولز ، همی سلولز و لیگنین ) تشکیل شده است. این مواد گذشته از قابلیت هضم کم دارای قابلیت مصرف پایینی توسط دام می باشند . با انجام روشهای عمل آوری
 می توان از موادی نظیر کاه جهت افزایش قابلیت هضم و بالا بردن ارزش غذایی ( پروتئین ، انرژی و ... ) و نهایتا افزایش مصرف آن توسط دام ها کمک نمود . لازم به ذكر است  مواد دانه ای غلات که نشاسته آنها سریعأ تخمیر می شود برای جلوگیری از کاهش سریع pH در شکمبه و تخمیر مواد سلولزی توسط باکتری ها بایستی بعد از مواد علوفه ای نظیر کاه داده شوند.

تعریف عمل آوری :

عمل آوری عبارت است ازهر نوع کاربرد ویژه مواد شیمیایی یا هر عمل مخصوصی که روی گیاهان ، حیوانات و ... انجام شود تا تغییراتی در آنها به وجود آید یا اثرات ثمر بخش یا مضر آن معلوم گردد .

اهداف عمل آوری :

عمل آوری خوراک برای تغییر شکل فیزیکی یا اندازه ذرات ، برای نگهداری ، جدا نمودن قسمتهای خاص ، بهبود خوشخوراکی یا قابلیت هضم ، تغییر ترکیب مواد مغذی یا از بین بردن حالت سمی و ... به کار می رود . خوراک دام  علاوه بر عدم وجود عوامل بیماری زا و مواد خارجی، همچنین شکل فیزیکی مناسب برای دام مصرف کننده و تأمین مواد مغذی و احتیاجات دام، باید از نظر خوشخوراکی و کیفیت هضم نیز مناسب باشد. افزایش کیفیت منابع خوراکی با روشهای ذیل می تواند انجام شود:

الف ) زراعی :

انجام برنامه های اصلاح نباتات و بیو تکنولوژی جهت افزایش ارزش غذایی گیاهان و پس مانده های آنها برای دامها و همچنین روشهای برداشت ، ذخیره و انبار داری قسمت های مختلف گیاه .

ب ) غیر زراعی :

روشهای غیر زراعی خود به هشت روش تقسیم می شوند:

1- روشهای مکانیکی نظیر خرد کردن با خرمنکوب ، باد دادن ( جدا کردن گرد و غبار ) ،  آسیاب کردن  ،  پلت کردن ( جداگانه یا به همراه مواد کنسانتره ای ) و تهیه بلوکهای غذایی ناقص و کامل .

2- روشهای فیزیکی نظیر اشعه دادن ( اشعه گاما برای ضدعفونی و سست کردن دیواره سلولی گیاهی ) ، خیساندن (جهت افزایش خوشخوراکی ) ،  منجمد کردن ( سست کردن دیواره سلولی ) و بخار دادن(فشار و درجه حرارت های متفاوت برای سست کردن دیواره سلولی)  و له کردن (سست کردن دیواره سلولی).

3-روشهای شیمیایی مثل استفاده از اسیدها و قلیاهای قوی و حلالهای آلي مثل فرمالدئید، سودو آب آهک ، آمونیاک،  اوره و گازهايی نظیر دی اکسید گوگرد و ازن که به روشهای سنتی و صنعتی نیز قابل تقسیم است .

 4- روشهای فیزیکو شیمیایی ( تلفیقی از روشهای 1و2و3 )

5- روشهای بیولوژیکی خارج از بدن دام :

نظیر کشت قارچ بر روی كاه  و استفاده از گونه های حشرات چوبخوار( سست كردن دیواره سلولی ).

6- روشهای میکرو بیو لوژیکی :

 استفاده از باکتری های هضم کننده مواد سلولزی به طور مصنوعي جهت افزایش کارآیی شکمبه و باکتریهای تجزیه   کننده مواد لیگنو سلولزی.

7- بهسازی فعالیت در شکمبه دام :

نظیر افزایش منابع توليد قند ( گلوگز ) نسبت به منابع تولید کننده اسیدهای چرب فرار مثل تولید اسید پرو پیونیک بیشتر در شکمبه که به گلوکز در خون تبدیل می شود و استفاده از بافرها مثل بی کربنات ، سدیم بنتونیت و ... که سبب تولیدpH     در محدوده  5/6 تا 5/7 می شوند و برای تخمیر مواد سلولی مناسب است. همچنین افزایش محل تجمع میکروبها با استفاده از تفاله چغندر و علف خشک لگومینه به همراه کاه که قابلیت هضم آن را بالا می برد.

8-فرآیند غلات:

همچنین در فرآیند مواد دانه ای غلات می توان از روشهای فرایند گرم ( حرارت ) و سرد ( آسیاب کردن ) و فرایندهای خشك يا تر ( سیلو کردن ) استفاده نمود که عمدتاً شامل: غلتک زدن مرطوب ، ورقه کردن مرطوب ، پف دادن با مادون قرمز ، ميكرونيزاسيون ، تفت دادن ، حبه کردن و اكسترود یا لوله کردن ، پختن تحت فشار و ترکاندن و تجدید ساختمان کردن که اغلب این روشها به تکنولوژی و هزینه بالایی نیاز دارند. روشهاي فوق در امر پرواربندی دام بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند . بسته بندی ( بیل کردن ) و خرد کردن امروزه در سطح زیادی برروی خوراک دام بعد از برداشت توسط کمباین انجام می شود ولی چون دام ها غذا را انتخاب می کنند این روش ضایعات زیادی دارد. لذابه همراه ملاس ،  چربی یا آب بهتراست علوفه راپلت کنندتا قدرت انتخاب از دام گرفته شود. علف خشک يونجه رامی توان به صورت مکعبی بدون آسیاب کردن ،  بسته بندی و در اختیار دام قرار داد .

برنامه چهارم : نحوه استفاده از  پس مانده های کشاورزی در تولید خوراک دام

با توجه به وجود محصولات فرعی کشاورزی ( زراعی و باغی ) و صنایع غذایی در کشور و وجود انرژی، پروتئین و مواد معدنی مناسب در آنها و از طرفی کمبود علوفه دامی و واردات آن به داخل کشور توجه به روشهای بهینه عمل آوری جهت استفاده از آنها ( با روشهای دستی، نیه صنعتی و صنعتی ) امری بدیهی و ضروری به نظر می رسد .

 استفاده از این محصولات فرعی شامل مراحلی است که عدم دقت و توجه کافی به آنها می تواند موجب عدم سودآوری و تولید عوارض در دام  شود .

توصیه های عملی جهت استفاده از محصولات فرعی کشاورزی و صنعتی در تولید خوراک دام :

1-  تولید انبوه و قابلیت جمع و ذخیره شدن در یک محل به عنوان بررسی اقتصادی استفاده از ضایعات در منطقه ای که تولید می شوند اهمیت دارد (توجیه اقتصادی ).

2-  آنالیز ترکیبات شیمیایی ( رطوبت ، انرژی ، پروتئین ، مواد معدنی ، ویتامین و ... ) ضایعات نیز که بتواند قسمتی از احتیاجات دام را تأمین نماید باید مد نظر قرار گیرد.

3-  عوامل طبیعی ( اقلیمی و محیطی ، فصلی ، گونه گیاه و ... ) نیز در نحوه رشد گیاه و نهایتأ در ترکیبات مغذی آن جهت تغذیه دامها تأثیر می گذارد.

4-  عوامل مدیریتی (روش برداشت ، حمل و نقل، ذخیره سازی در انبار و ... ) نیز بر میزان ضایعات حاصل و کیفیت آن از نظر وجود مواد مغذی در هنگام برداشت محصول اصلی و بعد از آن اثر می گذارد.

5-  نوع دام مصرف کننده ( عملکرد دستگاه گوارش ، فیزیولوژی هضم و ... ) نیز بر نحوه هضم و قابلیت دسترسی مواد مغذی موجود در خوراک  بسیار اهمیت دارد.

6-  عوامل محدود کننده مصرف و هضم خوراک ( حجم و اندازه قطعات ، لیگنين ، ترکیبات فنلی و سیلیس وعوامل ضد تغذیه ای دیگر) می توانند در قابلیت هضم خوراک و ایجاد بیماری در دامها دخیل باشند.

7-  عوامل فیزیکی و شیمیایی موجود در خوراک جهت عمل آوری و افزایش ارزش غذایی آن ( نظیر قدرت جذب رطوبت ، توان تخمير اوره و جذب سایر مواد افزودنی نظیر ملاس) بسیار مهم می باشند.

مثلأ کاه ذرت ، گندم و برنج  در کشورهای آسیایی که اکثرأ در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری قرار دارند بیشترین حجم غذای دامها را تشکیل می دهد. این محصول علاوه بر تولید زیاد در مزارع توسط دست یا کمباین جمع آوری شده و به محل مصرف منتقل شده و مورد استفاده دامها قرار می گیرد. از محصولات فرعی نیشکر پیت (الیاف داخلی ساقه) و باگاس (ساقه خردشده) علاوه بر تغذیه دام در تولید برق، صنایع سلولزی و تولید کاغذ و انواع پلاستیک ها استفاده می شود. کارخانجات خوراک دام کشور با تمهیداتی ملزم به استفاده از باگاس نیشکر به میزان حداکثر 5 % در ساخت پلت خوراک دام شده اند . حال اگر بتوان از کاه گندم غنی سازی شده با ملاس و بخار آب نیز بدین منظور استفاده نمود قطعأ به دلیل وجود میزان لیگنین کمتر و انرژی خام بیشتر افزایش ارزش غذایی خوراک تولید شده را می توان انتظار داشت. از عمده محصولات فرعی  مرکبات شامل تفاله باقیمانده بعد از   آبگیری است که برای تولید پکتین، لیمونن، ژله و خوراک دامها وطیور استفاده می شوند. محصولات فرعی حاصل از عصاره گیری انگور و خرما و صنایع بسته بندی محصولات خشکبار نظیر گردو، فندق و... نیز بصورت مستقیم یا به کمک انجام روش های مختلف عمل آوری جهت تولید خورا ک دام به کار می روند.   ضایعات محصولات جالیزی نظیر گوجه فرنگی ، خیار ، هندوانه و ... را ابتدا خشک کرده و بعد با کنجاله تخم پنبه و کنجاله سویا و سبوس گندم و ملاس و آب می توان مخلوط کرده و سپس آنها را پلت نمود و به عنوان درصدی از کل جیره غذایی در خوراك نشخوار کنندگان به کار برد. لازم به ذکر است خوراکهایی که دام تمایل کمتری برای مصرف آن نشان می دهد نظیر کاه و پوشال ذرت دانه ای را می توان خرد کرده وبا خوراکهایی نظیر تفاله چغندر ، سبوس گندم ، ضایعات نانوایی و ... مخلوط نمود و سپس  برای خوراک دام به کار برد .باید توجه داشت هزینه تمام شده بازاء هر واحد (کیلو گرم ) جهت جمع آوری ، ذخیره سازی و عمل آوری و ساخت خوراک در هر منطقه بایستی محاسبه شود و در صورت اقتصادي بودن  آن روش عمل آوری توصیه و پیشنهاد گردد .

در استان کرمان با تولید ده ها میلیون تن کاه ذرت، گندم و مقادیر زیاد محصولات فرعی جالیزی نظیر ساقه و برگ گوجه فرنگی ، هندوانه ، خیار و... و وجود دستگاههای خشک کن و پلت کن خوراک دام میتوان با صرف هزینه کم نسبت به سیلو نمودن با کاه و مواد مکمل پروتئینی و انرژی دار یا خشک کردن آنها  به منظور تولید خوراک دام اقدام نمود. 

به طور کلی با انجام طرح های تحقیقاتی و آزمایش بر روی تعداد محدودی از دامها در ابتدا خوراک جدید را وارد جیره غذایی دام نموده و با جیره ای فاقد آن خوراک جدید به عنوان جیره شاهد (کنترل ) ، مواد غذایی را به تدریج به مصرف دام می رسانند و پس از پایان مدت مورد نیاز اجراي  آزمایش میزان مصرف ، رشد روزانه ، تولیدات کمی و کیفی محصولات دامی و همچنین تولید عوارض و بیماری و مسمومیت یا عدم وجود آنها در دام را به آزمایش می گذارند. اگر این کار اقتصادی بود و در پایین آوردن قیمت تمام شده جیره مناسب بود برای استفاده در خوراک دام توصیه می گردد.

در هر صورت استفاده از ضایعات هزینه های جمع آوری ، نقل و انتقال به محل مصرف دام و بعضاٌ عمل آوری را خواهد داشت و در عوض با انجام این کار و وارد نمودن خوراک دام جدید در جیره غذایي می توان مقدار علوفه یا اجزاء کنسانتره با قیمت زیاد را کاهش داد و نهایتا قیمت تمام شده جیره غذایی را کم نمود، بدون اینکه به تولید دام آسیبی برسد.

 روشهای علمی و اجرايی در سطح روستاها توسط کارشناسان در مراکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استانها بر روی بعضی از محصولات فرعی  زراعی و باغی و صنایع غذایی انجام شده است و میزان به کار گیری آنها در تولید خوراک دام قابل توصیه و پیشنهاد میباشد که با مراجعه دامداران و پرورش دهندگان دام و طیور در دسترس آنها قرار گرفته و قابل استفاده خواهند بود. لازم به ذکر است اين روشها اغلب به تكنولوژي و هزينه زيادي نياز ندارد و با استفاده از امكانات موجود در واحدهاي دامداري قابل استفاده خواهند بود. به عنوان مثال طر ز تهیه بلوکهای غذایی خوراک دام   جهت استفاده بهینه  از محصولات فرعی زراعی در ذیل توضیح داده می شود:

بلوكهاي غذايي از دير باز به دليل سهولت حمل و نقل و متعادل نمودن جيره غذايي مورد توجه كارشناسان بوده است . ساخت اين بلوكهاي غذايي جهت استفاده از ضايعات و محصولات فرعي كشاورزي هر منطقه به همراه ساير مواد افزودني نظير مكملهاي  غذایی و ويتامين ها و ... با روشهاي بسيار ساده و ارزان در سطح روستاها قابل انجام است وبه تكنولوژي بالايي نياز ندارند.

 بلوك غذايي:

 عبارت از خوراكي است به وزن بيش از 1 كيلوگرم به طوري كه اجزا ء  آن در حين حمل و نقل از هم نپاشند.  میانگین وزن بلوکهای تولید شده حهت خوراک دام  بين 13 تا 21 كيلوگرم مي باشد.

 بلوكهاي غذايي مي توانند به عنوان قسمتي از جيره غذايي دام به كار روند(بلوک غذایی ناقص) يا اينكه كل تركيبات خوراكي دام ها را  خرد یا پودر کرده و سپس به شكل بلوك كامل غذايي در مي آورند و در اختيار دام قرار مي دهند. اينكار علاوه بر سهولت حمل و نقل ، جلوي انتخاب غذا توسط دام را گرفته و ضايعات خوراك را به حداقل مي رساند .

جدول 1- نمونه بلوک عذایی دام که با استفاده از محصولات فرعی زراعی قابل تهیه می باشد :

این فرمول به صورت بلوکهای غذایی ناقص بوده و 6 تا 7 در صد پروتئین خام و 45 تا 50 در صد انرژی ((TDN  دارد که می تواند به همراه یونجه و سیلوی ذرت به مصرف دام برسد .

نتیجه گیری :

استان کرمان با دارا بودن 65نوع محصول باغی و35نوع محصول زراعی کشاورزی جهت استفاده از پس مانده ها و ضایعات کشاورزی به منظور تهیه خوراک دامها و طیور بسیار مستعد می باشد. با توجه به امکانات موجود می توان از ضایعات محصولاتی نظیر کاه گندم، ساقه و برگ ذرت دانه ای، گوجه فرنگی، هندوانه، خیار،  چغندر قند، پنبه، خرما، پسته، گردو و زیتون استفاده نمود.

1-نشخوار كنندگان به كمك چه چيري قادر به هضم مواد حاوي فيبر زياد مي باشند ؟

الف)آنزیمها                         ب)قارچ ها                               ج)میکربهای شکمبه                                  د)کپک ها

2-تغذيه چيست و هر خوراك دام شامل چه تركيباتي است ؟

الف)جستجوی غذا-کربوهیدراتها                                                 ب )تشخیص وحرکت به سمت غذا-چربی ها

ج)بلع-پروتئین ها                                                                                   د)الف،ب وج

3-  گروه يا طبقه اصلي دسته بندي خوراكها را نام ببريد ؟

الف)علوفه ها                         ب)کاه ها                               ج)کنسانتره ها                                  د)الف و ج

4- پس مانده هاي كشاورزي و منابع طبيعي عمدتاً شامل چه مواردي اند ؟

الف)مواد بجا مانده بعد از برداشت محصول اصلی           ب)ضایعات حاصل از فرآوری و بسته بندی                               ج)الف و ب                                                                                               د)هیچکدام

5- تفاوت تركيبات گياه سبز به ترتیب از راست به چپ در قبل و بعد از بذر دادن از نقطه نظر خوراك دام را توضيح دهيد ؟

الف)فیبر زیاد-هضم پایین                                                         ب)هضم زیاد-لیگنین بیشتر

ج)مواد معدنی زیاد-پروتئین زیاد                                            د)هیچکدام

6- عمل آوري چيست ؟

الف)عملیات فیزیکی و بهبود خوشخوراکی                         ب)تغییر ترکیبات مغذی                               ج)ازبین بردن حالت سمی گیاه                                                  د)الف،ب وج

 7- به ترتیب روشهاي خردکردن ،بخار دادن ، استفاده از اوره  و باکتریهای هضم کننده سلولز جزء کدام یک از  روشهای عمل آوری محسوب می شوند؟

الف )مکانیکی، فیزیکی،شیمیایی،بیولوژیکی                  ب) مکانیکی، شیمیایی، فیزیکی، ،بیولوژیکی

ج) فیزیکی ،مکانیکی، شیمیایی،بیولوژیکی                         د)هیچکدام

8- در فرايند مواد دانه اي غلات دو روش عمده را نام ببريد ؟

الف)خردکردن، له کردن                                  ب)خیساندن،نمک زدن                               ج)پختن،فریزکردن                                  د)آسیاب کردن، اشعه دادن                        

9- توصيه عملي جهت استفاده از محصولات فرعي كشاورزي و صنعتي در توليد خوراك دام را بنويسيد ؟

الف)تولید انبوه           ب)عوامل مدیریتی            ج)نوع دام مصرف کننده                   د)الف،ب و ج

10- بلوك غذايي چيست ؟ یک نوع انرا نام ببريد ؟

الف)خوراکی که اجزاء آن از هم نپاشند-اوره و ملاس          ب)وزن بیش از یک کیلوگرم-کاه و ملاس                               ج)خوراکی به همراه مواد افزودنی-کاه و پوشال ذرت و ملاس نیشکر                        د)الف،ب و ج

پاسخنامه:

1)ج      2)د          3)د         4)ج      5)ب

6)د       7)الف    8)الف   9)د      10)د.