اهمیّت گندم و کاه گندم در تغذیه دام، طیور و آبزیان

اهمیّت گندم و کاه گندم در تغذیه دام، طیور و آبزیان چهارشنبه بیست و چهارم فروردین ۱۴۰۱ 12:16

http://mshokoh.ir/mabad/pic3/2513573028802539.jpg
اهمیّت گندم و کاه گندم در تغذیه دام، طیور و آبزیان
محمدولی تکاسی1، علی امینی2، سید اسماعیل توحیدی3، محمد رضا امیر اسماعیلی4،غلامرضا قربانی5
1:کارشناس ارشد علوم دامی و 4،3،2و5: کارشناسان مرکز تحقیقات،آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان کرمان
mwtokasi@yahoo.com
مقدمه
گندم گذشته از جنبه تجارتي مهم آن در دنيا، سلاحي كارآمد در مناسبات سياسي و جهاني است كه روز به روز بر اهميت كاربردي آن افزوده مي شود. با اينكه جمعيت ايران در حدود 1% جمعيت جهان است ولي در حدود 5/2% گندم جهان را مصرف مي كند كه اندازه اي خارج از تعادل سطوح استاندارد بين المللي است که تا حدود زيادي خبر از ضايعات بالا و مصرف آن بوسيله دام و طيور مي دهد. گندم همانند انرژي، كالايي راهبردي شناخته مي شود و از شاخص هاي مهم كشاورزي محسوب مي‌گردد. در حال حاضر سهم بزرگي از پتانسيل كشاورزي كشور به توليد گندم اختصاص دارد .
در یک بررسی آماری بین سالهای 1339 تا 1394 ما شاهد افزایش سطح زیرکشت و مقدار تولید گندم در کشور هستیم.دولت در سالهای کمبود تولید با واردات گندم نیاز کشور را برطرف می نماید ولی رسیدن به خودکفایی در این بخش از کشاورزی نیازمند برنامه ریزی مدوّن، برنامه های توسعه مکانیزاسیون در بخش گندم دیم و استفاده از بذور مقاوم به آفات و خشکسالی همراه با فرهنگ سازی مردم در پیشگیری از ضایعات گندم در حین کاشت، داشت و برداشت در مزارع ، حمل و نقل و انبارداری در مبادی ورودی در بنادر کشور می باشد.

منبع: http://www.farscombine.com
در یک سال زراعی گذشته(98-97) مقدار ۱۴ میلیون تُن گندم تولید شد و از مناسبترین سال‌های تولید بود، اما شرایط خرید تضمینی (1750 تومان) باعث شد تا کشاورزان رغبتی به فروش محصول خود نشان ندهند و به همین دلیل سه میلیون تن گندم در انبارها مانده است (عباس کشاورزی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی).
انواع گندم
معمولاً گندم ها را به دو دسته کلی گندم بهاره و گندم پاییزه تقسیم بندی می‌‌کنند. این دو نوع علاوه بر آن که دانه هایشان از نظر رنگ، بافت، شکل و... با هم فرق دارد شرایط رشد و نمو آنها نیز با هم تفاوت می‌‌کند. این دو نوع گندم را در دو زمان مختلف در سال کشت می‌‌نمایند. دانه گندم، دارای شیاری است که در طول دانه قرار می‌‌گیرد. عمق این شیار در گندم های پاییزه زیاد و در گندم های بهاره کم است. طرفین این شیار در گندم های بهاره گرد و در گندم های پاییزه گوشه دار می‌‌باشد.
گندم به دلیل دارابودن 15-13 درصد پروتئین خام، نشاسته وکربوهیدرات های قابل هضم، فیبر کم و قابلیت هضم ماده خشک زیاد در تغذیه انواع دام، طیور و آبزیان کاربرد مناسبی دارد. از طرفی نسبت گلوتن(پروتئین) به گلیادین (کربوهیدرات های قابل هضم) موجود در اکوتیپ های مختلف گندم برای تولید انواع نان و خمیرهای شیرینی پزی در کشور بسیار اهمیّت دارد.
ضایعات گندم
بطور كلي ضايعات گندم را مي توان به بخش هاي زير تقسيم نمود:
1- ضايعات كاشت
    ضايعات در اين مرحله ، مقدار اضافه مصرف بذر است كه معمولاً حدود 20% برآورد مي شود و عمدتاً ناشي از خلاء تكنيكي و استفاده از شيوه هاي منسوخ كاشت مي باشد كه برابر 3/1 % كل گندم مصرفي كشور و يا 2%‌ كل گندم توليدي كشور است.
2- ضايعات پيش از برداشت
شامل ضايعات تأخير برداشت است كه بصورت ريزش يا سبز شدن روي خوشه در نواحي باران خيز حاصل مي شود. در يك طرح تحقيقاتي تلفات قبل از برداشت معادل 54/9كيلوگرم در هكتار اندازه گيري شده است.
3- ضايعات برداشت
    ضايعات در مرحله برداشت با كمباين شامل تلفات سكوي برش (%2- 5/0)، تلفات واحدهاي كوبنده (%1-5/0)، جداكننده (%4/0-2/0)، تميز كننده (%2/0-04/0) ‌و ساير عوامل است.
4- ضايعات پس از برداشت
اين ضايعات را مي توان به 4 دسته ضايعات حمل و نقل و ريخت و پاش (%5/5)، ضايعات بوجاري (%2/0)، ضايعات انبارداري (4%) و ضايعات تبديل (%5) طبقه بندي نمود.
اهمیّت کاه گندم:
کاه گندم در ایران حدود 50 % علوفه مصرفی دامها را تشکیل می دهد. مواد علوفه ای به دلیل دارا بودن دیواره سلولی زیاد، حجیم بودن و ارزش غذایی پایین به تنهایی نمی توانند نیاز روزانه دامها را به انرژی٬ پروتئین و سایر عناصر ضروری تأمین نمایند. از طرفی محصول جانبي گندم کاه می باشد که می بایست به نحوی مورد استفاده قرار گیرد تا زحمت کشاورزان و مصرف آب و غیره به هدر نرود. با وجود مصرف کاه هایی نظیر کاه نخود، کاه عدس، کاه لوبیا و غیره اما کاه گندم به همراه کُزل و بقایای بوجاری در کارخانجات آرد همچنان با اختلاف بسیار بالایی نسبت به موارد ذکر شده مورد توجه قرار گرفته و استفاده می شود.
قرنها است از كاه بعنوان ماده اوليه ساخت كاغذ (مخصوصاً در چين) استفاده مي شود. هم اكنون درمناطقي نظير اروپاي شرقي، آمريكاي جنوبي، خاورميانه و آسيا کاه بعنوان ماده اوليه مهم در صنعت خمير كاغذ مي باشد. دليل اصلي تداوم كاربرد كاه در ساخت كاغذ سهولت دستيابي به آن به عنوان پسماند توليد مواد غذايي است. اما مشكل هزينه هاي كارگري جهت جمع آوري، ذخيره سازي و جابجايي، كاربرد اين ماده را بيشتر به كشورهايي كه داراي نيروي انساني ارزان هستند و فرايندهايي كه كارخانجات مقياس كوچك نياز دارند محدود كرده است.

موارد استفاده ديگر كاه عبارتند از:
1- تغذيه دام به صورت تازه و یا عمل آوری شده(روشهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی)
2- منبع سوخت و توليد انرژي در كشورهاي غربي
3- بستر دامها و طیور
4- توليد پروتئين (کشت موجودات تک سلولی و قارچهای خوراکی)
5- توليد كودهاي آلي و کمپوست غنی سازی شده
6-افزایش حاصلخیزی خاک
7- تحقیقات در زمینه ضدعفونی مواد و تولید عایق های حرارتی.
8- ساخت سبد-حصیر و صنایع دستی و گلهای زینتی.
9- بخشی برای تولید کاهگل و نانوکاهگل در پوشش بام و دیوار خانه های بومگردی.

نتیجه گیری:
تولید گندم به عنوان یک محصول استراتژیک با افزایش سطح زیرکشت دانه های روغنی و حبوبات همیشه در تضّاد است. از طرفی تولید کاه گندم بین 5/1-2/1 درصد وزنی دانه است که در کشور ایران بیشتر برای تغذیه دامهای نشخوارکننده مورد استفاده قرار می گیرد. از دانه گندم در تغذیه دامها تا 35 درصد و در طیور تا 60 درصد و در آبزیان تا 25 درصد می توان استفاده نمود.
علاوه بر کاه گندم از کاه ذرت، آفتابگردان، نیشکر و حبوبات بعد از عمل آوری های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی نیز می توان سبب افزایش قابلیت هضم در آنها شده و در تغذیه دامهای نشخوارکننده استفاده نمود(3).
حداکثر میزان مصرف کاه گندم در جیره دامهای نشخوارکننده تا 35 درصد بیشتر توصیه نمیشود که بر اساس نوع دام، سن دام و شرایط پرورش آنها متغیّر است.
کیفیّت و ارزش غذایی کاه گندم با توجه به وجود 11 اقلیم آب و هوایی در کشور و استفاده از بذرهای اصلاح شده گندم توسط وزارت جهادکشاورزی[1] بسیار متنوّع است. علی رغم تولید این محصول در اکثر مناطق کشور، استان های غربی سهم عمده ای در تأمین کاه مورد نیاز کشور دارند. با توجه به مرغوبیت کاه در این مناطق، به صورت مداوم بارگیری از این شهرها به دامداری های سراسر کشور در حال انجام است.
منابع مورد استفاده:اتاق بازرگانی صنایع، معادن و کشاورزی ایران. 1398. http://tccim.ir/News/FullStory.aspx?nid=61559.تربتی نژاد، نورمحمد. 1376. تعیین ارزش غذایی کاه گندم ، کاه ، جو و کاه برنج . پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس – دانشکده کشاورزی .
3-Orskov, E.R and Hector, B.L.(2000) . optmising rumen    environment   for   better use of local feed   resources   in Mexico   with emphasis on sugar   cane residues. National   Autonomous University of Mexico.

[1] - هم اکنون 47 نوع گندم آبی و 19 نوع گندم دیم سرجمع 66 رقم در پهنه سر زمینی به تناسب و شرایط سازگاری اقلیمی در نقاط مختلف کشور مورد کشت و کار قرار می گیرد.

نوشته شده توسط محمد ولی تکاسی | لینک ثابت |