مقدمه:

 بقایای حاصل از کلزا اغلب از ساقه می باشد که حدود 3% پروتئین خام و 6/38% الیاف خام و 10 تا 15 درصد خاکستر دارد(3). با توجه به اینکه تولید این محصول در ایران رو به رشد می باشد و فقر مراتع را داریم می توانیم از کنجاله کلزا بعد از روغن گیری دانه که دارای حدود 35% پروتئین و 5 تا 6 درصد چربی و 2/1% فسفر قابل جذب می باشد و نسبت به سویا از برتری بالایی برخوردار است جهت تغذیه دام استفاده کنیم(3). در یک طرح مربع لاتین 4×4 بر روی گاوهای شیری نژاد ایر شایر که در شیردان کانولا گذاری  شده بودند آزمایشی با استفاده از کنجاله کلزا ، جو و شبر قرمز سیلوشده انجام شد. در این آزمایش جریان ازت میکربی و غیر میکربی به کمک ازت نشاندار(N¹⁵) اندازه گیری شد و مشخص گردید جریان ازت غیر میکربی  داخل شیردان وتجزیه پذیری ظاهری ازت افزایش یافته است(7). در طرح دیگری میزان قابلیت هضم دیواره سلولی (NDF) گیاه کلزا(نابالغ) با  گلو کو زینولات زیاد سیلو شده و استفاده از آن تا 50% ماده خشک جیره در 5 رأس از گوساله های نر کانولاگذاری شده در شکمبه و سرعت رشد روزانه در 77 روز مدت آزمایش بر روی60 رأس گوساله گوشتی افزایش یافت ولی اثری روی سرعت عبور ذرات نسبت به 100% ماده خشک جیره از سیلوی کلزا نداشت(6). در طرحی با استفاده از سطوح مختلف کنجاله کلزا (صفر،10.،15 و 20) درصد و مکمل کلسیم در سه سطح (120،100 و 135 گرم در کیلوگرم خوراک  بر عملکرد جوجه های گوشتی نژاد آرین باعث افزایش معنی داری در مقدار خوراک مصرفی گردید و  باعث افزایش اندازه غده تیروئید در مرحله آغازین و افزایش وزن دستگاه گوارش در مراحل پایانی بدون تاثیر نامطلوب بر کبد و توان تولید جوجه ها گردید. بهترین عملکرد را در سطح 15% کنجاله کلزا و 100 گرم در کیلوگرم خوراک از کلسیم داشت(2).

ارقام کلزا(4):1- درکلزا سنتی به نام HEAR نیز حاوی 22 تا 60 درصد اسید اروسیک در روغن و 100 تا 205 میکرومول  گلوکوزینولات در هر گرم کنجاله اند و در روغن موتور نیز مصرف دارد.

2- در کلزای صنعتی اسید اروسیک کمتر از 5% ( اسید چرب با زنجیر بلند) بوده و بنام LEAR  نیز نامیده می شود . گلوکوزینولات نیز باعث طعم تند و بد گزنده اندامهای گیاهان می شود.

 بذر کلزا از سال 78-1377 به صورت انبوه وارد ایران شده است . در سال 1974 رقم Tower به عنوان اولین رقم دو صفر کلزا هم اسید اروسیک و هم  گلوکوز ینولات آن کاهش یافته است معرفی شد. تناوب زراعی کلزا با غلات و حتی اراضی شالیزار سبب افزایش عملکرد و کنترل بیماریها و علفهای هرز آن می شود. اگر در تناوب زراعی خصوصاً با گندم و جو استفاده شود  از تراکم بیماریها و آفات و علفهای هرز کاسته می شود و باعث افزایش عملکرد کلزا بر اساس نوع واریته ، روش روغن گیری و اقلیم شده و کنجاله آن دارای 32 تا 42 درصد پروتئین خام می باشد. این مقدار با بکارگیری کپسول چین نئوماتیک کمباین کلزا( جزایری ، 1385) افزایش نیز خواهد یافت.

ارقام کلزا از نظر مواد ضد تغذیه ای (Anti nutrient)(3):

1-ارقام یک صفر (LEAR) : کمتر از 5% اسید اروسیک در روغن و 100 تا 205 میکرو فول گلوکوزینولات در گرم کنجاله اند .

2-ارقام دو صفر = رقم کانادایی(Canola , 1979): نوع اصلاح شده ارقام یک صفر بوده و کمتر از 2% اسید اروسیک در روغن و 18 تا 30 میکرومول گلوکوزینولات در هر گرم کنجاله است.

3- ارقام سه صفر(Candle): نوع اصلاح شده ارقام شلغم روغنی بوده و اصطلاحاً کاندل نامیده می شود که دارای

حداقل میزان اسید اروسیک و گلوکوزینولات بوده و نیز نسبت پوسته به مغز دانه ( درصد فیبر) کاهش یافته است. 

تحقیقات بر روی ارقام  آزاد گرده افشانOP(Open pollination)  و هیبریدهای تجارتی با حذف لاین های نر در استانهای مختلف کشور در حال انجام و بررسی می باشند. رقم اوکاپی از ارقام مقاوم به سرما و سازگار با مناطق سرد ومعتدل بوده و از عملکرد مناسبی برخوردار است. میزان تولید  بذر کلزا 2/1 تا 5/1 تن در هکتار و حدود 5/2-2 برابر وزن آن نیز بقایای کلزا پس از برداشت توسط کمباین در مزرعه بر جای می ماند که قابل جمع آوری می باشد. کنجاله کلزا (واریته  (SLMشامل ماده خشک، خاکستر، پروتئین خام، چرببی، NDF وADF  مطابق با توصیه های  AOAC(1990)مورد آنالیز قرار گرفت. در مرحله دوم فراسنجه ­های تجزیه­پذیری ومقادیرناپدید شدن شکمبه­ای وروده­ای ماده­ خشک و پروتئین­خام­کنجاله­کلزا با استفاده از تکنیک کیسه ­های نایلونی تعیین شد. ضرایب a ،b وc برای ماده­ خشک کنجاله­کلزا به ترتیب 32/0، 49/0و 092/0ومقادیرحاصل ­برای ­پروتئین خام ­عبارت بود از:33/0 ،58/0و 12/0. ناپدید شدن شکمبه­ا­ی وروده­ا­ی ماده خشک کنجاله کلزا بعد از 12ساعت انکوباسیون ­شکمبه­ا­ی ­به ­ترتیب  68/0و 52/0 وناپدیدشدن شکمبه­ا­ی وروده­ا­ی ­پروتئین­­خام­کنجاله کلزا بعداز 12ساعت­ انکوباسیون شکمبه­ای به ترتیب 71/ 0و 66/0حاصل شد.

اهمیت استفاده از پس مانده های کلزا :

با توجه به کمبود علوفه  دامی و وجود مواد مغذی مناسب در پس مانده های کلزا که حدود 5/2 تا 3 برابر محصول اصلی ( دانه ) تولید می گردد شایسته است از آن به عنوان یک ماده غنی از پروتئین جهت تغذیه دام ها استفاده گردد. با اجرای طرحهای تحقیقاتی و روشهای بیوتکنولوژی نسبت به اصلاح ارقام کلزا جهت سازگاری با محیط و کم نمودن مواد ضد تغذیه ای  در آن می توان نتیجه گرفت که این گیاه می تواند جانشین منابع پروتئینی خوراک دامی شود و به جای وارد نمودن میلیونها تن کنجاله سویا از خارج آن را با کنجاله کلزا جایگزین نمود و قیمت تمام شده جیره های غذایی دام و طیور را کاهش داد.کنجاله کلزا از لحاظ اسیدهای آمینه گوگردی(اولین اسید آمینه محدود کننده و ضروری برای تولید شیر در دامها و رشد بدن در طیور و پرواربندی دامها) از کنجاله سویا غنی تر است(NRC,1989) ولی از نظر آرژنین و فنیل آلانین ، والین و لوسین کمتر می باشد که این امر از راه روشهای  بیوتکنولوژی ( از دو روش الف) خاموش کردن Knock – out  ب) افزایش میزان بیان ژن) و اصلاح ارقام مختلف کلزا جهت افزایش ارزش غذایی بقایای کلزا برای ( برگ ، ساقه، پوشینه بذر و کنجاله)برای مصرف در خوراک دامها و طیور در کنار ارقام مقاوم به خشکسالی و بیماریها قابل تحقیق و بررسی بیشتری  می باشد. عمل آوری بقایای کلزا به دلیل میزان فیبر زیاد و عدم خوشخوراکی توسط دامها و طیور و آبزیان می تواند در افزایش مصرف و میزان قابلیت هضم آنها موثر واقع شود. از جمله ساقه های بسته بندی شده(بیل شده) و غلاف بذرها را می توان به صورت مستقیم به تغذیه دامها رساند یا اینکه بسته های ساقه کلزا(12 تا 22 کیلوگرمی) را به صورت یک یا دو لایه در کف سیلوهای ذرت در دامداری ها جهت جمع آوری شیرابه سیلوی ذرت و غنی سازی آن استفاده نمود که از این طریق افزایش ارزش غذایی آن را نیز می توان انتظار داشت. از عمل آوری های شیمیایی(اوره و ملاس و سود) و مکانیکی(خردکردن و بخاردادن) و بیولوژیکی(محیط کشت قارچ خوراکی و آنزیمهای فیبرولیتیک) نیز می توان جهت افزایش ارزش غذایی و میزان قابلیت هضم بقایای کلزا استفاده  نمود. میزان انرژی متابولیسمی کنجاله کلزا بعد از روغن گیری بذر برای طیور 1900 تا 2000 کیلو کالری بر کیلوگرم و برای نشخوارکنندگان 2400 و میزان انرژی خالص برای تولید شیر گاو شیری  1510 کیلوکالری بر کیلوگرم به دست آمده است. میزان انرژی خام بقایای کلزا در مزرعه 12/14± 13/3932 کیلوکالری در کیلوگرم توسط دستگاه بمب کالریمتر اندازه گیری شده است. کنجاله کلزا از لحاظ ویتامین های کولین ، اسید فولیک ، نیاسین و ریبوفلاوین(B2) غنی است . همچنین دارای سلنیوم ، فسفر، کلسیم و ویتامین E  بوده ولی فاقد کلسترول می باشد(NRC,2001 ) .ارزش ریالی کنجاله کلزا با دارا بودن موا د مغذی  آن نسبت به سایر کنجاله های دانه های روغنی نظیر سویا ، تخم پنبه و آفتابگردان بیشتر است و قیمت واحد آن کمتر می باشد.

محدودیتها:در خانواده کلزا از مواد مهم ضد تغذیه ای اسیداروسیک و گلوکوزینولات و همچنین فیبر زیاد پس مانده های کلزا در مزرعه را می توان نام برد که با کاربرد بیوتکنولوژی و ارقام جدید یک صفر، دوصفر و سه صفر که به ترتیب دارای کمترین حد اسیداروسیک ، گلوکوزینولات و فیبر خام می باشند تولید و پیشنهاد شدند.

جدول 1- ترکیبات غذایی کلزا(1و3) به درصد

پوسته کلزا 5/16 تا 5/18 درصد وزن خشک دانه را تشکیل می دهد و با اجرای طرحهای تحقیقاتی مختلف در شرایط آب و هوایی و بر روی دامهای مختلف مقادیر زیر جهت استفاده از کنجاله کلزا در جیره غذایی دامها، طیور و آبزیان پیشنهاد و توصیه می شود.

جدول 2- میزان توصیه کاربردی استفاده از کنجاله و بقایای کلزا جهت خوراک دام ، طیور و آبزیان(5)

مقادیر مناسب استفاده از پس مانده های کلزا در تغذیه د ام و طیور:

لازم به ذکر است جهت استفاده از بقایای کلزا جهت تغذیه دام باید از زمان و نوع و مقدار سم پاشی مزرعه قبل از برداشت بذر توسط کمباین اطلاع کافی داشت. با اجرای طرحهای متعدد در زمینه استفاده  از بقایای کلزا و به دلیل وجود مواد ضد تغذیه ای و فیبر زیاد ترجیحأ به میزان حداکثر 10% کنجاله دانه کلزا پس از روغن گیری در جیره طیور و حداکثر تا 20% در جیره دامهای نشخوار کننده توصیه و پیشنهاد می گردد. بهتر است هنگام جیره نویسی نسبت به تامین مواد مغذی مورد نیاز دامها خصوصاً کلسیم ، فسفر و گوگرد و مس آن نیز توجه کافی شود.

 بهتر است در استفاده از ضا یعات و پس مانده های مزرعه ای و روغن گیری دانه کلزا جهت تغذیه دام و طیور از توصیه های کارشناسی استفاده نموده و این خوراک جدید به تدریج وارد جیره غذایی دامها شده و سپس نسبت به جایگزینی بر طبق مقادیر توصیه شده در کل غذای روزانه اقدام گردد. برای اینکه حق انتخاب از دامها و یا طیور گرفته شود بهتر است کنجاله کلزا و یا بقایای کلزا با درصد مناسب  (بر طبق  جدول 2) همراه با بقیه خوراکها  ابتداء کاملاً مخلوط شده  و سپس پلت گردد.

نتیجه گیری: با وجود توان تولیدی شیر و گوشت تا پایان برنامه چهارم سال (1388) ما به منابع پروتئین زیادی نیاز داریم به طوری که در حال حاضر تنها در خوراک دامهای نشخوار کننده 700 هزار تن کمبود مواد پروتئینی وجود دارد. در حالی  که تنها 200 هزار تن کلزا  در سال 1384تولید شده است که قابل افزایش می باشد و پیش بینی تولید 350 هزار تن کلزا در سال 86-85 و تولید 700 هزار تن دانه کلزا در سال 87-86 پیش بینی شده است و این ارقام وقتی طرح می شوند که ما هنوز بذر هیبرید کلزا را به داخل کشور وارد می کنیم و در این زمینه به خودکفایی کامل نرسیده ایم. لذا استفاده از ضایعات محصولات اصلی استراتژیک و اصلاح ارقام جهت تولید بذر و افزایش عملکرد همزمان می بایست از نظر  افزایش ارزش غذایی پس مانده ها ی این محصولات نظیر ساقه، برگ و پوشینه بذر و ....  را که تقریبأ 2 تا3 برابر محصول اصلی در مزارع تولید می شوند جهت تولید خوراک دام ، طیور و آبزیان مورد توجه و بازنگری قرار داد.

منابع مورد استفاده :

1- اشکریز  (تفضلی) ، ابراهیم. 1386. ترکیبات مواد اولیه غذایی دام و طیور در ایران . نشریه سنبله . بهار 86، ص 47.

2- سمینار  کنجاله کلزا و کاربرد آن در تغذیه دام و طیور. 1384. مجله روغن نبانی . شماره 33 و 34 ، ص 10 و 11.

3- راهنمای کلزا ( کاشت ، داشت و برداشت ). 1381. سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی ، معاونت آموزش و تجهیز نیروی انسانی. دفتر خدمات تکنولوژی آموزشی.

4-علی ، عطاء. 1386. نگاهی چند در رابطه با گیاه کلزا. دنیای کشت وصنعت. نشریه علمی، آموزشی ، خبری در زمینه دام و طیور ، شماره 33 ص 27.

5- کریم زاده ، صادق . 1386. استفاده از کنجاله کلزا در جیره غذایی دام . دنیای کشت وصنعت. نشریه علمی ، آموزشی ، خبری، در زمینه  دام و طیور. شماره 33 ص 19.

6-L. L. Lancaster, C. W. Hunt, et alll.2000. Effects of rapeseed silage variety and dietary level on digestion and growth performance of beef steersDept. of Anim. Sci., Univ. of Idaho, Moscow 83843.

7-S. Ahvenjärvi, A. Vanhatalo, and P. Huhtanen.2004. Supplementing barley or rapeseed meal to dairy cows fed grass-red clover silage: I. Rumen degradability and microbial flow.J Anim Sci 2002 80:2176-2187.